'Cứu nước chẳng nề thân sống thác' tại chiến lũy, phòng tuyến Chí Hòa

"Ôn cố tri tân", ngồi giở lại lời bài thơ Cảnh Chí Hòa của tác giả ký tên Sài Sơn P.H.C đăng trên báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7.11.1929, đọc lên ai nghe cũng thật xúc động: Tiện bước qua thăm cảnh Chí Hòa/Đây nơi chiến địa buổi can qua/Đống xương vô định sương vùi lấp/Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa/Cứu nước chẳng nề thân sống thác/Liều mình không quản sức xông pha!/Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ?/Tang hải buồn thay nỗi nước nhà.

Bài thơ phản ánh khá rõ khung cảnh của chiến địa vùng đất Đại đồn Chí Hòa cùng hệ thống đồn lũy bố trí xung quanh. Vùng đất khu vực này từng được nhà văn, nhà nghiên cứu Nam bộ Sơn Nam gọi là chiến lũy, phòng tuyến Chí Hòa (riêng Đại đồn Chí Hòa, ông gọi theo sử sách nhà Nguyễn là Đại đồn Phú Thọ). Nơi đây thi thể những binh sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến bảo vệ Đại đồn Chí Hòa năm 1861 cũng được chôn tập thể ("đống xương vô định") ngay tại khu vực hy sinh.

NGUỒN: TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA 2

NGUỒN: TRUNG TÂM LƯU TRỮ QUỐC GIA 2

Cuộc chiến khốc liệt ở Đại đồn Chí Hòa

Trên bản đồ trinh sát quân sự Sài Gòn và Đại đồn ngày 19.7.1860 do trung sĩ hậu cần Le Faucheur vẽ, phía tây bắc là công trình Đại đồn Chí Hòa đang trong quá trình xây dựng (mới được khoảng một nửa), khoảng thời gian tướng Tôn Thất Hiệp đang nắm quyền tổng chỉ huy (sau đó bàn giao lại cho tướng Nguyễn Tri Phương tiếp tục hoàn thiện). Hai góc nhọn đồn Tả (phía trên) và đồn Hữu đã rõ nét. Thậm chí đồn Tiền (Pháp gọi là đồn Redoute) và hệ thống chiến lũy, giao thông hào cũng đang tỏa về phía "phòng tuyến Chùa" ở Chợ Lớn.

Liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công Đại đồn Chí Hòa, đánh chiếm đồn Tiền ngày 24.2.1861. Bối cảnh chiến sự lúc ấy khẳng định một thực tế: diễn biến khốc liệt của cuộc chiến không cho phép ai được mang binh sĩ đã mất đi chôn cất hoặc được khiêng đi những người vừa ngã xuống xung quanh hay trong khu vực đại đồn. Càng không có chuyện đội quân xâm lược chôn cất tử tế cả binh lính phía bên kia sau khi thảm sát họ.

ẢNH: QUỲNH TRÂN

Cụ thể, sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ ngày 25.2.1861, ở hậu tuyến - khu vực kháng cự cuối cùng của đại đồn, "tất cả quân An Nam người nào chạy không kịp đều bị giết sạch; trận chiến chấm dứt bằng một cảnh tượng tàn sát cuối cùng" (Lịch sử viễn chinh Nam kỳ năm 1861 - Histoire de l'expédition de Cochinchine en 1861 - Pallu - Hoàng Phong dịch theo bản in đầu tiên 1864 - NXB Hồng Đức, chương V).

Trước đó, trong hai ngày 24 và 25.2 của trận chiến Đại đồn Chí Hòa, hàng ngàn người lính Việt đã hy sinh ở đồn Tiền, đồn Tả và đồn Hữu. Sự kiên cường kháng cự quân xâm lược của họ đã khiến chính Pallu, viên sĩ quan Pháp cũng tham chiến, phải thừa nhận ít nhất hai lần trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ năm 1861: "Mặc dù tầm đạn của ta chính xác, liên tục và ưu thế hơn, nhưng sức kháng cự của người An Nam không bị đánh tan cũng không nao núng chút nào. Thương vong của ta tăng lên; đại tướng de Vassoigne, đại tá Tây Ban Nha Palanca Gutierrez, chuẩn úy Lesèble và thượng sĩ Joly bị thương nặng…"; "Mặc dù tuyến phòng thủ An Nam yếu kém vì súng nhỏ và các điều kiện quân sự thua thiệt, họ vẫn đốt khói để che và gia tăng sức kháng cự. Súng bắn rát, nhưng nói đúng ra là phía địch đã tận lực chiến đấu, chớ không phải về phía ta" (Sđd - chương IV).

Trước đó nữa, khi trận chiến Đại đồn Chí Hòa chưa chính thức nổ ra, "… Quân Tây Dương đánh phá Hữu đồn, Hoàng Ngọc Chung cố sức đánh bị chết trận. Tôn Thất Cáp (Hiệp) cùng Tôn Thất Điển đốc lính ở Kinh chống nhau với giặc, chém được và bắn chết nhiều…" (Đại Nam thực lục, tập 7, trang 603 - NXB Giáo Dục, 2007).

ẢNH: C.M.C

"… Sáng 16-4-1860, (…) pháo binh Pháp tiến đến trước đồn Hữu, bắn vào đồn và tấn công. Quân Nam chống trả mãnh liệt và chỉ chịu thua khi chỉ huy của họ là Trần Tương Tư bị trúng một phát đạn vào đầu khi đang ở trên thành. Họ (quân nhà Nguyễn) rút vào đồn Tiền (đồn Redoute/Mồ Côi, sử nhà Nguyễn gọi là đồn Tiền - ở phía trước đồn Hữu). Quân phòng thủ cộng thêm số lính ở đồn Hữu chạy sang khoảng 1.500 người. Tám giờ sáng, quân Pháp tấn công dưới làn đạn của đồn Tiền và đồn Tả. Sự cố gắng của họ bị thất bại trước chướng ngại dồn dập. Tướng Tôn Thất Hiệp cho quân thông báo về Huế tin chiến thắng. (Lược trích Monographie de la province de Gia Định - NXB Trẻ 1994, trang 126).

Lúc ấy, dù thắng, nhưng đã có những quân dân Việt của phòng tuyến Đại đồn Chí Hòa ngã xuống trên trận địa tiền tiêu ngay tại mặt trước hai đồn Tả, Hữu của Đại đồn Chí Hòa (nay là khu vực Hòa Hưng, công viên văn hóa Lê Thị Riêng và trục đường Lý Thường Kiệt).

Vậy là những người Việt ở Nam kỳ năm 1861 từng dành cả tuổi thanh xuân của đời mình hy sinh bảo vệ đất nước đã hòa máu xương vào lòng đất mẹ trong những mộ tập thể đâu đó trong khu vực Đại đồn Chí Hòa vô cùng đau thương như câu thơ: "Đống xương vô định sương vùi lấp". (còn tiếp)